Beelden zijn anders dan schilderijen – restauratie tussen geschiedenis, gebruik en materiaal
- Amelie Ehrismann
- 8 feb
- 2 minuten om te lezen
Beelden zijn anders dan schilderijen. Niet alleen vanwege hun driedimensionaliteit, maar ook omdat wij ze op een andere manier benaderen en andere kijkgewoonten hebben wanneer het om sculpturen gaat.
Een voorbeeld uit mijn restauratiepraktijk:
Onlangs mocht ik een uitzonderlijk mooi object restaureren: een boeddhistische houten sculptuur uit Japan (Edo-periode), geplaatst in een kleine huiselijke schrijn. Deze opdracht verheugde mij bijzonder. Niet alleen vanwege mijn interesse in etnografische objecten en in het bijzonder Japanse kunst, maar ook omdat het ging om een werk van uitzonderlijk hoge technische en artistieke kwaliteit. Zelfs de achter- en onderzijde – delen die normaal nauwelijks zichtbaar zijn – waren tot in detail zorgvuldig uitgewerkt.
Het beeld stelt Marishiten voor, de Japanse vorm van de boeddhistische beschermgodheid Mārīcī. Zij wordt geassocieerd met licht, bescherming en onzichtbaarheid en genoot vooral bij krijgers en samoerai grote verering. De sculptuur was ondergebracht in een kleine zushi – een draagbare boeddhistische schrijn – wat erop wijst dat zij in een private context, vermoedelijk in een huishouden, als persoonlijke plaats van devotie werd gebruikt.
Zowel het beeld als de zushi vertoonden aanzienlijke schade. De hechting tussen de urushi-lak- en verflagen en de houten drager was sterk verzwakt en er waren talrijke, deels zeer grote lacunes aanwezig. Metalen ornamenten waren gescheurd of volledig afgebroken, een vinger ontbrak en andere delen van het snijwerk waren verloren gegaan. Daarnaast was het oppervlak bedekt met een donkere patina.
De opdrachtgever waardeerde het object juist zoals het was: met alle sporen van ouderdom en in zijn niet-gerestaureerde staat. Een terugkeer naar een vermeende oorspronkelijke toestand was voor hem absoluut geen optie. Zijn wens was vooral om het object te conserveren, het bestaande uiterlijk te respecteren en uitsluitend recente en visueel zeer storende beschadigingen voorzichtig te herstellen.
Bij het opstellen van het restauratieconcept was het daarom van groot belang niet uitsluitend de oorspronkelijke intentie van de maker of een hypothetische oorspronkelijke toestand centraal te stellen. Elke beschadiging droeg hier een eigen geschiedenis in zich, en het was zaak zorgvuldig af te wegen welke sporen zichtbaar moesten blijven.
De donkere patina getuigde bijvoorbeeld van langdurig religieus gebruik: een stille getuige van de talloze gebeden die mensen via dit beeld tot Marishiten hebben gericht. Het behoud van deze patina was dan ook een uitdrukkelijke wens van de opdrachtgever.
Zoals zo vaak bij sculpturen ging het in dit geval minder om het afgebeelde of om een zuiver artistieke expressie – aspecten die bij schilderijen vaak centraal staan. Het ging er juist om de ouderdom van het object en zijn gebruik door de tijd heen zichtbaar en voelbaar te laten. Dat is een fascinerende balans, die van de restaurator veel inlevingsvermogen vraagt.
Het is een uitdaging die ik telkens opnieuw met grote toewijding aanga.
